مسئولیتهای مدنی ناشی از به هم زدن نامزدی
تا پیش از وقوع عقد، هیچیک از طرفین را نمیتوان از طریق قضایی به ازدواج مجبور کرد؛ اما برهم خوردن نامزدی ممکن است در برخی شرایط با مسائل مربوط به **خسارت، هدایا، عکسها و نامههای دوران نامزدی** همراه شود. از سوی دیگر، پیش از تصمیم به ادامه یا پایان رابطه، شناخت نشانههای یک نامزدی موفق میتواند به ارزیابی واقعبینانهتر رابطه کمک کند. در این مقاله، این موضوعات براساس مباحث حقوقی و مطالب مطرحشده در «راهنمای نامزدی» بررسی میشوند.
تا پیش از وقوع عقد ازدواج، هیچیک از نامزدها نمیتواند دیگری را از طریق قضایی به ازدواج مجبور کند. با این حال، برهم خوردن نامزدی میتواند در برخی شرایط، مسائل مربوط به خسارتهای مادی و معنوی، هدایای نامزدی، نامهها و عکسها را مطرح کند. همچنین اگر عقد انجام شده باشد و یکی از زوجین از ادامه زندگی پشیمان شود، مسئله از نامزدیِ پیش از عقد متفاوت خواهد بود.
در کنار این مسائل، گاهی لازم است خود رابطه نیز ارزیابی شود: آیا نشانههای یک نامزدی موفق در آن وجود دارد یا نه؟
به هم خوردن نامزدی از نظر حقوقی چه پیامدهایی دارد؟
ازدواج قراردادی مهم است و قانونگذار به زن و مرد امکان داده است که تا آخرین لحظه پیش از وقوع عقد از تصمیم خود بازگردند.
هیچیک از نامزدها نمیتواند از طریق قضایی، نامزد دیگر را به ازدواج مجبور کند.
با وجود این، اگر یکی از نامزدها در به هم زدن نامزدی مقصر باشد، نامزد دیگر میتواند با رعایت حدود قانونی، مطالبه خسارت کند.
در متن منبع، برهم زدن نامزدی بدون علت موجه نوعی سوءاستفاده از حق و موجب مسئولیت مدنی دانسته شده است و زیانهای ناشی از آن، طبق قواعد عمومی مسئولیت مدنی قابل مطالبه معرفی شدهاند.
اگر در اثر به هم خوردن نامزدی، به حیثیت یکی از طرفین لطمهای وارد شود، قانون مدنی در این زمینه تصریح مستقیمی ندارد؛ اما با توجه به اصل ۱۷۱ قانون اساسی و ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی که جبران خسارت معنوی را به رسمیت شناخته است، در متن منبع امکان مطالبه زیانهای معنوی نیز مطرح شده است.
هیچیک از طرفین را نمیتوان پیش از وقوع عقد به ازدواج مجبور کرد؛ اما نحوه برهم خوردن نامزدی ممکن است آثار حقوقی دیگری داشته باشد.
اگر دختر بعد از عقد از ازدواج پشیمان شود چه میشود؟
در برخی موارد، پس از مدتی از عقد، دختر از انتخاب خود پشیمان شده و خواهان طلاق میشود؛ اما مرد به این کار رضایت ندارد.
در این مورد، براساس متن، اجازه طلاق با مرد است و این اختیار پس از وقوع صحیح عقد نکاح، جز در موارد خاص، از حقوق مرد محسوب میشود و تفاوتی میان دوران عقد و پس از مراسم عروسی وجود ندارد.
با این حال، در صورت اصرار زن بر طلاق و نارضایتی شوهر، زن میتواند از طریق دادخواست از دادگاه تقاضای طلاق و صدور گواهی عدم امکان سازش کند.
بررسی خواسته زن، شرایط موجود و تصمیم نهایی با دادگاه است.
اگر دادگاه نیز گواهی لازم را صادر کند، زن میتواند براساس حکم دادگاه و بدون رضایت شوهر، فرایند طلاق را دنبال کند.
اگر پسر بعد از عقد خواهان جدایی باشد چه میشود؟
گاهی پس از مدتی از عقد، مرد از ازدواج پشیمان شده و خواهان جدایی میشود.
براساس متن منبع، طلاق در اختیار مرد است و در صورت وجود شرایط لازم میتواند برای طلاق اقدام کند.
در خصوص نفقه نیز با توجه به رویه دادگاهها، نفقه دوران عقد قابل مطالبه دانسته شده است؛ البته اگر شوهر بتواند تمکین نکردن زن را اثبات کند، نفقه به زن تعلق نخواهد گرفت.
در متن همچنین آمده است که اگر مرد بخواهد زن را طلاق دهد و زن به طلاق رضایت نداشته باشد، باید حقوق مالی او از جمله مهریه، نفقه و اجرتالمثل تعیین تکلیف شود.
توقیف اموال برای مهریه و نفقه چگونه مطرح میشود؟
گاهی مرد توانایی پرداخت مهریه و نفقه را دارد، اما از پرداخت آن خودداری میکند.
در چنین شرایطی، برای توقیف اموال همسر باید اطلاعات مربوط به مال موردنظر در اختیار مرجع مربوط قرار گیرد؛ برای مثال:
- شماره پلاک ثبتی ملک
- شماره پلاک خودرو
- نشانی ملک متعلق به فرد
اگر اموالی وجود داشته باشد که به نام خود فرد ثبت نشده باشد، نمیتوان براساس مالکیت او روی آن اموال اقدام کرد.
موضوع توقیف، اموالی است که به نام خود شخص باشد.
انصراف از نامزدی پیش از عقد چه شرایطی دارد؟
نامزدی بدون عقد دائم، آثار و احکام ازدواج را ندارد؛ اما خود میتواند آثار حقوقی خاصی داشته باشد.
در بررسی آثار حقوقی انصراف از نامزدی، ابتدا علت برهم خوردن رابطه مورد توجه قرار میگیرد.
دو حالت اصلی مطرح شده است.
انصراف از نامزدی با علت موجه
گاهی وضعیت یکی از نامزدها یا شرایط اخلاقی و جسمانی او سبب برهم خوردن نامزدی میشود.
در متن، ابتلا به برخی بیماریهای لاعلاج یا مسری بهعنوان نمونه مطرح شده است.
در چنین حالتی، اگر فرد براساس دلیل موجه و عقلانی نامزدی را بر هم زده باشد، مسئول جبران خسارت طرف مقابل دانسته نمیشود.
انصراف از نامزدی بدون علت موجه
گاهی یکی از طرفین بر اثر عواملی مانند:
- عصبانیت
- بدخلقی
- سوءظن
- بدگمانی
نامزدی را برهم میزند.
با حذف ماده ۱۰۳۶ از قانون مدنی، در متن منبع امکان بررسی خسارت ناشی از چنین وضعیتی براساس اصل ۴۰ قانون اساسی و قواعد عمومی مسئولیت مدنی مطرح شده است.
اصل ۴۰ قانون اساسی بیان میکند که هیچکس نمیتواند اعمال حق خویش را وسیله ضرر به دیگری یا تجاوز به منافع عمومی قرار دهد.
این اصل با قاعده فقهی «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» مرتبط دانسته شده است.
همچنین در ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، وارد کردن خسارت مادی یا معنوی بدون مجوز قانونی و در اثر عمد یا بیاحتیاطی میتواند موجب مسئولیت جبران خسارت شود.
خسارتهای مادی بعد از به هم خوردن نامزدی
نامزدی و وعده ازدواج میتواند با انصراف یکی از طرفین یا هر دو پایان یابد. همچنین ممکن است فوت یکی از طرفین یا هر دو به نامزدی خاتمه دهد.
یکی از مهمترین مسائل در این شرایط، تعیین تکلیف هدایا، عکسها و نامههای دوران نامزدی است.
تکلیف هدایای نامزدی بعد از جدایی چیست؟
پس از به هم خوردن نامزدی، هر یک از نامزدها میتواند درباره هدایایی که برای وصلت موردنظر داده است، براساس شرایط قانونی اقدام کند.
در متن ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی آمده است که هر یک از نامزدها میتواند در صورت به هم خوردن وصلت منظور، هدایایی را که به طرف دیگر یا والدین او برای آن وصلت داده است، مطالبه کند.
اگر عین هدیه موجود نباشد، درباره قیمت هدایایی که عادتاً نگهداری میشوند، شرایط خاصی مطرح است.
ماده ۱۰۳۸ نیز برای حالتی که وصلت در اثر فوت یکی از نامزدها به هم بخورد، حکم متفاوتی بیان میکند.
چرا هدایای نامزدی وضعیت خاصی دارند؟
هدایای دوران نامزدی معمولاً با امید وقوع ازدواج در آینده داده میشوند.
یعنی فردی که به نامزد خود هدیه میدهد، غالباً آن را با این انتظار ضمنی میدهد که ازدواج انجام شود و طرف مقابل نیز با همین شرایط هدیه را میپذیرد.
نوع هدیه نیز در تعیین وضعیت آن اهمیت دارد.
هدایای مصرفشدنی بعد از برهم خوردن نامزدی
هدایای مصرفشدنی، هدایایی هستند که با استفاده، عین آنها از بین میرود؛ مانند:
- خوراکیها
- ادکلن
- عطر
- و موارد مشابه
این هدایا اگر مصرف شده باشند و بعد از آن نامزدی به هم بخورد، قیمت آنها قابل مطالبه دانسته نشده است؛ زیرا هدیهدهنده از ابتدا انتظار داشته است که طرف مقابل بتواند آنها را مصرف کند.
اما اگر عین هدیه همچنان باقی باشد، در متن امکان مطالبه آن مطرح شده است.
درباره رجوع از هبه نیز استثناهایی مطرح شده است؛ از جمله:
- اگر گیرنده هدیه پدر، مادر یا فرزند هدیهدهنده باشد
- اگر هبه معوض بوده و عوض آن داده شده باشد
- اگر عین هدیه از مالکیت گیرنده خارج شده یا متعلق حق شخص دیگری شده باشد
- اگر در عین هدیه تغییری ایجاد شده باشد
با این حال، در متن به اختلافنظر برخی کارشناسان درباره استرداد هدایای نامزدی پیش از برهم خوردن نامزدی نیز اشاره شده است.
هدایایی که عرفاً نگهداری میشوند چه حکمی دارند؟
این گروه شامل هدایایی است که استفاده متعارف باعث از بین رفتن آنها نمیشود؛ مانند:
- طلا
- جواهرات
- هدایای ماندگار مشابه
در چنین مواردی، فرض بر این است که گیرنده هدیه آن را نگهداری میکند.
اگر فرد در نگهداری هدیه تعدی یا تفریط کند و این کوتاهی باعث از بین رفتن هدیه شود، در متن مسئولیت جبران خسارت برای او مطرح شده است.
اما اگر هدیه بدون تقصیر فرد از بین برود، مسئولیتی برای او در نظر گرفته نشده است.
در تعیین تکلیف هدیه نامزدی، تفاوت میان هدیه مصرفشدنی و هدیهای که عرفاً نگهداری میشود اهمیت دارد.
عکسها و نامههای دوران نامزدی بعد از جدایی چه میشوند؟
در متن، عکسهایی که در دوران نامزدی میان طرفین ردوبدل شدهاند از مصادیق هدیه و قابل استرداد دانسته شدهاند.
درباره نامههای دوران نامزدی، دو دیدگاه مطرح شده است.
دیدگاه اول درباره نامههای نامزدی
برخی معتقدند نامه را نمیتوان از نظر عرف جزو هدایا دانست؛ زیرا گیرنده نامه عرفاً مالک آن تلقی میشود.
با این حال، اگر دریافتکننده از نامه سوءاستفاده کند و از این طریق به نویسنده زیانی وارد شود، ممکن است مسئول جبران خسارت باشد.
در متن همچنین به ماده ۱۰ قانون مسئولیت مدنی اشاره شده است که براساس آن دادگاه میتواند در شرایطی برای رفع ضرر، فرد را به استرداد یا از بین بردن نامه ملزم کند.
دیدگاه دوم درباره نامههای نامزدی
برخی حقوقدانان نامههای ردوبدلشده در دوران نامزدی را در حکم هدایای مصرفشدنی میدانند.
براساس این دیدگاه، گیرنده مالک نامه میشود؛ اما چون نامه با فرض ادامه رابطه و وقوع ازدواج مبادله شده است، برهم خوردن نامزدی میتواند سبب الزام به بازگرداندن آن شود.
در متن تأکید شده است که بازگرداندن چنین مواردی از نظر اجتماعی، اخلاقی و روابط خانوادگی نیز میتواند از بسیاری از مشاجرات و اختلافات بعدی جلوگیری کند.
---
۳۶ نشانه یک نامزدی موفق
ممکن است در مرحلهای از دوران نامزدی قرار گرفته باشید که بخواهید رابطه خود را ارزیابی کنید و ببینید آیا آمادگی ورود به زندگی مشترک را دارید یا نه.
اگر از مرحله انتخاب همسر بهخوبی عبور کرده باشید و نامزدی موفقی را تجربه کنید، براساس متن ممکن است بسیاری از نشانههای زیر در رابطه شما دیده شود.
۱. در کنار یکدیگر احساس آرامش دارید
وقتی کنار یکدیگر هستید، احساس آرامش میکنید.
۲. برای بودن با یکدیگر میل دارید
اغلب دوست دارید با هم باشید و هنگام دوری، دلتنگ یکدیگر میشوید.
۳. نزدیک شدن به دیدار باعث افزایش اضطراب شما نمیشود
هرچه زمان دیدار نامزدتان نزدیکتر میشود، اضطراب و احساس منفی شما افزایش پیدا نمیکند.
۴. عیبپوش یکدیگر هستید
چه نزد خودتان و چه نزد دیگران، عیبپوش یکدیگرید و حتی گاهی عیوب یکدیگر را انکار میکنید.
۵. ویژگیهای مثبت یکدیگر را برجسته میکنید
قوتها و ویژگیهای مثبت یکدیگر را، چه نزد خودتان و چه نزد دیگران، برجسته میکنید.
۶. از یکدیگر قدردانی میکنید
در موقعیتهای مناسب یکدیگر را تشویق میکنید و قدردانی خود را به شکل کلامی و غیرکلامی نشان میدهید.
۷. نسبت به آینده خوشبین هستید
نسبت به خودتان، نامزدتان و آینده احساس خوشبینی دارید.
۸. توانایی گذشت و بخشش دارید
بهراحتی گذشت میکنید و یکدیگر را میبخشید.
۹. از ظاهر نامزدتان رضایت دارید
چهره و اندام نامزدتان را میپسندید.
۱۰. احساس مثبت شما روندی صعودی دارد
احساس مثبتی که نسبت به یکدیگر دارید، در مجموع روندی رو به رشد دارد.
۱۱. از نامزدتان در برابر دیگران حمایت میکنید
در مقابل دیگران میتوانید از نامزدتان حمایت کنید.
۱۲. به یکدیگر اعتماد دارید
اعتماد شما مشروط به چیزی نیست و بهراحتی گرفتار تردید نمیشود.
۱۳. تعارضها را با مذاکره حل میکنید
مسائل رابطه شما بهجای سلطهگری، قهر یا پرخاشگری، با مذاکره و مشورت حل میشود.
شما یا نامزدتان اصرار ندارید که دیگری تسلیم شود یا حرف آخر را شما بزنید.
۱۴. شوخطبعی در رابطه شما وجود دارد
گاهی شوخطبعی به رابطه شما نشاط میبخشد.
۱۵. علاقه خود را ابراز میکنید
نسبت به یکدیگر ابراز هیجانی دارید و علاقه خود را بهصورت کلامی و غیرکلامی نشان میدهید.
۱۶. در شرایط دشوار کنار یکدیگر هستید
در موقعیتهای دشوار همراه و یاریگر یکدیگرید.
۱۷. در رابطه احساس صمیمیت میکنید
در رابطه میتوانید خودتان باشید، بدون اینکه مجبور باشید چیزی را اثبات یا انکار کنید.
۱۸. تحقیر دائمی در رابطه وجود ندارد
افکار، احساسها یا رفتارهای یک طرف، دائماً از سوی طرف دیگر تحقیر نمیشود.
۱۹. نسبت به وظایف خود مسئولیتپذیرید
هر یک درباره وظایف خود مسئولیت میپذیرید.
۲۰. با یکدیگر صادق هستید
در رفتار و گفتار خود روراست و صادقید.
۲۱. نسبت به رابطه تعهد دارید
تعهد یکی از ویژگیهای رابطه شماست.
۲۲. گفتوگوی زیادی با یکدیگر دارید
میزان گفتوگو در ملاقاتهای حضوری و مجازی مانند تماس تلفنی و چت زیاد است و سکوت میان شما کم است.
۲۳. هر دو به دینداری و معنویت اهمیت میدهید
دینداری و معنویت در زندگی هر دو نفر جایگاه دارد.
۲۴. انتظاراتتان از یکدیگر روشن است
تا حد زیادی میدانید از یکدیگر چه توقعاتی دارید.
۲۵. درباره موضوعات مهم زندگی درک مشترک دارید
در موضوعات مهم زندگی، درکی مشترک و صحیح دارید؛ از جمله:
- تکالیف مذهبی
- اهداف زندگی فردی و مشترک
- پوشش و حجاب
- انتظارات جنسی
- وظایف همسری
- ادامه تحصیل
- شغل
- محل سکونت
- استقلال از خانوادهها و تنظیم روابط با آنها
- تشریفات مراسم عقد و عروسی
- مدیریت مالی
- بچهدار شدن و نحوه تربیت فرزند
- حریم خصوصی و علایق فردی
- نگاه سیاسی
شفاف بودن درباره موضوعات مهم زندگی، یکی از نشانههای مهم آمادگی برای ورود به زندگی مشترک است.
۲۶. تعارض وجود دارد، اما رابطه ترمیم میشود
ممکن است گاهی، فقط گاهی، بین شما تعارض رخ دهد؛ اما در فاصلهای کوتاه دوباره به سازش میرسید.
۲۷. رابطه جنسی رضایتبخشی دارید
رابطه جنسی ارضاکنندهای دارید.
۲۸. پاکدامنی بر رابطه شما حاکم است
رابطه شما را پاکدامنی اقتصادی، جنسی، اخلاقی و... فرا گرفته است.
۲۹. در بخشهای اصلی زندگی ثبات نسبی دارید
در تحصیل، شغل و روابط اجتماعی خود ثبات نسبی دارید.
تغییر در رشته تحصیلی، شغل یا تعارض در روابط خانوادگی و دوستانه ناچیز است.
۳۰. احساس میکنید رشد کردهاید
احساس میکنید از نظر اخلاقی و معنوی رشد کردهاید.
۳۱. نه خسیس هستید و نه ولخرج
در مسائل مالی، نه اهل خساست هستید و نه گرفتار ولخرجی و پرخرجی.
۳۲. اعتیاد به مواد مخدر وجود ندارد
به هیچ نوع ماده مخدری اعتیاد ندارید.
۳۳. انزوای شدید و افسردگی وجود ندارد
منزوی، گوشهگیر و افسرده نیستید.
۳۴. عادات وسواسی وجود ندارد
دارای عادات وسواسی در اموری مانند نظم، رفتارهای مذهبی، نجاست و پاکی یا تمیزی و کثیفی نیستید.
۳۵. عروس جوان نسبت به همسرش تواضع دارد
در متن، تواضع کافی عروس جوان نسبت به همسرش از نشانههای نامزدی موفق ذکر شده است.
۳۶. انحراف مداوم یا اختلال جنسی وجود ندارد
انحراف مداوم یا اختلال جنسی در رابطه وجود ندارد.
جمعبندی
برهم خوردن نامزدی بسته به اینکه پیش از عقد یا پس از عقد اتفاق بیفتد، شرایط متفاوتی دارد. در نامزدی پیش از عقد، موضوعاتی مانند علت انصراف، خسارت، هدایا، عکسها و نامهها مطرح میشوند؛ در حالی که پس از وقوع عقد، مسائل مربوط به طلاق و حقوق مالی زوجین اهمیت پیدا میکند.
از سوی دیگر، پیش از تصمیم جدی درباره ادامه یا پایان رابطه، توجه به نشانههای نامزدی موفق میتواند به ارزیابی رابطه کمک کند. آرامش، اعتماد، گفتوگو، مسئولیتپذیری، صداقت، تعهد، توانایی حل تعارض و داشتن درک مشترک درباره مسائل مهم زندگی از جمله موارد مطرحشده در این زمینهاند.
منبع: مجموعه ۴ جلدی راهنمای نامزدی، به قلم دکتر هراتیان