فلسفه و کارکرد مهریه چیست؟
مهریه از ابداعات اسلام نیست و پیش از ظهور اسلام در تمدنها و ادیان مختلف وجود داشته است. اسلام اصل مهریه را پذیرفت، رسوم ناعادلانه پیرامون آن را اصلاح کرد و مهریه را بهعنوان هدیه، حق مالی زن و یکی از پشتوانههای زندگی مشترک به رسمیت شناخت.
برخلاف تصور بسیاری از افراد، مهریه از ابداعات اسلام نیست و پیش از ظهور اسلام نیز در میان تمدنها و ادیان مختلف وجود داشته است. به تعبیر حقوقدانان، مهریه از قواعد امضایی اسلام است؛ یعنی اسلام رسمی را که از قبل وجود داشت پذیرفت، اما آن را اصلاح کرد و جایگاه مهریه را از پرداختی شبیه بهای زن، به هدیه و حقی مالی برای او تغییر داد.
برای شناخت بهتر فلسفه مهریه، ابتدا باید پیشینه تاریخی آن را مرور کنیم و سپس ببینیم اسلام چه تغییراتی در ماهیت، مالکیت و کارکرد آن ایجاد کرده است.
تاریخچه مهریه پیش از اسلام
شواهد تاریخی نشان میدهند که پرداخت مال، هدیه یا تعهد مالی در پیوند ازدواج، پیش از ظهور اسلام و در تمدنهای مختلف وجود داشته است. البته شکل، دریافتکننده و کارکرد این مال در همه فرهنگها یکسان نبوده است.
مهریه در قانون حمورابی
قانون حمورابی یکی از قدیمیترین مجموعههای قانونی مدون و شناختهشده است که در آن احکامی درباره ازدواج و حقوق مالی زن دیده میشود.
براساس مواد ۱۳۸ و ۱۳۹ این مجموعه، اگر مردی همسر خود را که فرزندی به دنیا نیاورده بود طلاق میداد، موظف بود مبلغ مربوط به پیوند ازدواج و جهیزیه او را بازگرداند. اگر زن چنین مال یا جهیزیهای نداشت، مرد باید مقدار مشخصی نقره به او پرداخت میکرد.
در مقابل، اگر زن براساس معیارهای آن جامعه مرتکب ترک خانواده یا بعضی اعمال ناپذیرفتنی میشد، ممکن بود مرد از بازگرداندن مال و جهیزیه معاف شود.
وجود این مواد نشان میدهد که در قانون حمورابی، تعهدات مالی زن و مرد بخشی از احکام مربوط به ازدواج و جدایی محسوب میشده است. متن ترجمهشده این قوانین در پروژه آوالون دانشگاه ییل در دسترس است.
مهریه در ایران باستان و آیین زرتشتی
از برخی نوشتههای مربوط به آیین زرتشتی چنین برمیآید که وقتی مردی میخواست با دختری ازدواج کند، افزون بر مالی که به دختر میداد، مالی نیز به پدر او پرداخت میکرد. پدر هم در مقابل، جهیزیهای برای دختر فراهم میساخت.
میزان مهریه و جهیزیه در جایگاههای مختلفی مانند «پادشاهزن» و «چاکرزن» یکسان نبود.
زن میتوانست مهریهای را که شوهر به او داده یا تعهد کرده بود به او ببخشد. براساس گزارشهای تاریخی مورد استناد منبع، اگر زن مهریه را دریافت میکرد و بعداً ویژگیای مانند نازایی در او آشکار میشد، ممکن بود حق او نسبت به مهریه از بین برود و شوهر بتواند آن را پس بگیرد.
مهریه در بابل، روم و یونان باستان
در بابل قدیم، مالی که در پی ازدواج پرداخت میشد، گاهی بهعنوان بهای دختر در اختیار پدر او قرار میگرفت. اگر پدر از طبقه روحانی بود، ممکن بود این مال به مادر دختر برسد.
در روم باستان، ازدواج به دو شکل رسمی و غیررسمی انجام میشد. ازدواج غیررسمی، بهدلیل رعایت نشدن تشریفات مذهبی و قانونی، از بعضی آثار حقوقی از جمله تعهدات مالی ازدواج برخوردار نبود؛ اما در ازدواج رسمی لازم بود هدایایی به زن داده شود.
جایگاه حقوقی زنان در یونان باستان نیز محدود بود. براساس بعضی گزارشهای تاریخی، مردان میتوانستند همسر خود را به دیگری ببخشند یا در اختیار دوست خود قرار دهند. بااینحال، یکی از تشریفات ازدواج این بود که پدر دختر بدون دریافت مبلغ یا هدیهای از داماد، با انتقال حقوق خود نسبت به دختر و ازدواج او موافقت نمیکرد.
این نمونهها نشان میدهند که در برخی تمدنهای قدیم، مالی که همزمان با ازدواج پرداخت میشد، الزاماً به خود زن تعلق نداشت و گاهی در اختیار پدر یا خانواده او قرار میگرفت.
مهریه در آیین یهود
در کتاب مقدس یهود به تعیین مال و تعهد مالی در ازدواج اشاره شده است. در سنت حقوقی یهود، این تعهد معمولاً در زمان شکلگیری ازدواج تعیین میشد، اما پرداخت آن بیشتر هنگام انحلال نکاح یا فوت همسر مطرح بود.
این حق مالی همچنان در سنت یهودی اهمیت دارد و در برخی دیدگاهها و فرقههای یهودی، تعیین آن از لوازم مهم پیوند ازدواج به شمار میرود.
مهریه در مسیحیت
در سنتهای مسیحی، مهریه جایگاه یکسانی ندارد. برخلاف عبارت موجود در نسخه اولیه مقاله، مسیحیان ازدواج را بهدلیل مجرد ماندن حضرت عیسی غیرمقدس نمیدانند. در آیین کاتولیک، ازدواج میان دو فرد تعمیدیافته از آیینهای مقدس کلیسا شناخته میشود؛ موضوعی که در تعالیم رسمی کلیسای کاتولیک درباره ازدواج نیز بیان شده است.
بااینحال، مهریه به معنایی که در فقه اسلامی مطرح است، رکن عمومی ازدواج در سنت کاتولیک نیست. در بسیاری از جریانهای پروتستان نیز الزام واحدی برای تعیین مهریه وجود ندارد؛ هرچند ممکن است زوجین و خانوادههای آنها براساس توافق یا عرف، هدیه یا تعهد مالی مشخصی را در سند ازدواج درج کنند.
فلسفه مهریه چیست؟
در نگاه مطرحشده در منبع مقاله، پدید آمدن مهریه نتیجه تدبیری برای تعدیل روابط زن و مرد و ایجاد پیوند میان آنهاست. این تحلیل، تفاوت نقش زن و مرد در شکلگیری عشق و خواستگاری را زمینه پیدایش مهریه میداند.
در این نگاه، قانون عشق و جذب در سراسر هستی جریان دارد؛ اما هر موجودی در این رابطه نقش خاص خود را ایفا میکند. به تعبیر منبع، «سوز» در یکسو و «ساز» در سوی دیگر قرار گرفته است.
تفاوت نقش زن و مرد در خواستگاری
براساس این نگاه سنتی، جمال، غرور و بینیازی بیشتر در جانب زن و طلب و نیازمندی بیشتر در جانب مرد قرار گرفته است. تفاوت توانایی جسمانی زن و مرد نیز از طریق همین ویژگیهای عاطفی تعدیل میشود.
در بیشتر فرهنگها، مرد به خواستگاری زن میرود. جامعهشناسان نیز گزارش کردهاند که چه در جوامعی که مادرشاهی خوانده شدهاند و چه در جوامع پدرشاهی، معمولاً مرد آغازکننده خواستگاری بوده است.
در تحلیل منبع، خودداری بیشتر زن در برابر تمایلات جنسی و عاطفی به او فرصت میدهد بهسرعت تسلیم خواسته مرد نشود. در مقابل، مرد برای جلب رضایت و موافقت زن اقدام میکند و یکی از این اقدامات، تقدیم هدیهای به نشانه احترام و علاقه است.
از این منظر، مهریه هدیهای است که مرد برای جلب رضایت زن و نشان دادن جدیت و صداقت خود در ازدواج به او تقدیم میکند.
ارتباط مهریه با حیا و عفاف زن
در نگاه مطرحشده در منبع، مهریه با حیا و عفاف زن همریشه است. زن بهطور فطری درمییابد که عزت و احترام او اقتضا میکند خود را بدون تعهد و مسئولیت در اختیار مرد قرار ندهد.
در تعبیر سنتی منبع، همین ویژگی باعث شده است «مجنونها در پی لیلیها بروند» و زن هنگام پذیرفتن ازدواج، هدیه و پیشکشی را به نشانه صداقت مرد دریافت کند.
کسانی که قدرت را فقط در نیروی جسمانی میبینند و تاریخ روابط زن و مرد را کاملاً حاصل ظلم و استثمار مرد میدانند، ممکن است نپذیرند که زن نیز با ویژگیهای عاطفی و روانی خود بر مرد اثر گذاشته است.
اما در این تحلیل، حیا، عفاف و خودداری زن در طول تاریخ بر هنر، شجاعت، دلاوری، نبوغ و شخصیت مرد اثر گذاشته است. به تعبیر منبع، زن مرد را میسازد و مرد نیز در ساختن اجتماع نقش ایفا میکند.
منبع مقاله تأکید میکند همان قدرت زنانهای که توانسته است در طول تاریخ شخصیت زن را حفظ کند، مرد را به خواستگاری بکشاند، حس عشق و ستایش را در او پدید آورد و الهامبخش او باشد، توانسته است مرد را نیز به تقدیم هدیهای به نام مهریه هنگام ازدواج وادارد.
این بخش از مقاله بیانگر یک نگاه سنتی و فطری به تفاوت زن و مرد است و نباید آن را به معنای نادیده گرفتن تنوع شخصیتها، فرهنگها و شیوههای مختلف شکلگیری ازدواج دانست.
آیا مهریه قیمت زن است؟
مهریه قیمت زن نیست. تصور اینکه مرد با پرداخت مهریه مالک زن میشود، برخاسته از برداشتی نادرست درباره ماهیت ازدواج و مهریه است.
برخی افراد افزایش مبلغ مهریه را نشانه افزایش ارزش اجتماعی زن میدانند؛ درحالیکه چنین برداشتی، ارزش زن را به ارزش یک کالا نزدیک میکند. بالا بردن قیمت یک کالا ممکن است نشاندهنده افزایش ارزش تجاری آن باشد، اما کرامت و ارزش انسانی زن با مبلغ مهریه تعیین نمیشود.
مهریه در نگاه اسلامی، بهای زن یا مبلغی برای خریدن اختیار او نیست؛ بلکه هدیه و حق مالی مستقلی است که به خود زن تعلق دارد.
اسلام چه تغییراتی در مهریه ایجاد کرد؟
در عصر جاهلیت، بهدلیل ارزش و اختیار محدودی که برای زنان در نظر گرفته میشد، مهریهای که حق زن بود گاهی در اختیار پدر یا سرپرست او قرار میگرفت و ملک آنان دانسته میشد.
گاهی نیز ازدواج یک زن، مهریه ازدواج زن دیگری قرار میگرفت. برای مثال، مردی خواهر خود را به ازدواج مرد دیگری درمیآورد و در مقابل، آن مرد نیز خواهرش را به ازدواج او درمیآورد. در این شیوه، برای هیچیک از دو زن مهریه مستقلی در نظر گرفته نمیشد.
اسلام این رسوم را نپذیرفت و مهریه را بهعنوان حقی متعلق به خود زن معرفی کرد؛ نه مالی برای پدر، سرپرست یا خویشاوندان او.
مهریه در قرآن بهعنوان بخشش و پیشکش
قرآن کریم از مهریه با تعبیر «نِحله» یاد میکند که مفهوم بخشش، هدیه و پیشکش را در خود دارد. این تعبیر نشان میدهد مهریه در نگاه قرآن، قیمت زن یا عوض مالکیت او نیست.
در عبارات مربوط به عقد ازدواج نیز گفته میشود زن «براساس» مهریه مشخص به ازدواج مرد درمیآید، نه اینکه «در ازای» مهریه فروخته شود. ازدواج معامله خریدوفروش نیست و مهریه نیز بهای زن محسوب نمیشود.
رابطه مهریه با صحت عقد ازدواج
در نکاح دائم، تعیین نشدن مهریه هنگام عقد لزوماً باعث باطل شدن ازدواج نمیشود. مطابق ماده ۱۰۸۷ قانون مدنی، اگر در نکاح دائم مهری ذکر نشده یا عدم مهر شرط شده باشد، اصل نکاح صحیح است و طرفین میتوانند پس از عقد درباره مهر توافق کنند. در صورت وقوع نزدیکی پیش از تعیین مهر نیز، با توجه به شرایط، مهرالمثل مطرح میشود.
در مقابل، براساس ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی، در نکاح موقت تعیین مهریه شرط صحت عقد است و ذکر نشدن آن باعث بطلان عقد میشود. بنابراین حکم عقد دائم و موقت در این زمینه یکسان نیست. متن این مواد در بخش مهرِ قانون مدنی قابل بررسی است.
این تفاوتها نشان میدهند که در نکاح دائم، مهریه عوض و بهای زن نیست؛ بلکه یکی از آثار و حقوق مالی ناشی از ازدواج است.
مهریه چه نقشی در حمایت اقتصادی از زن دارد؟
زن و مرد هر دو از زندگی زناشویی بهره میبرند؛ اما در بسیاری از بافتهای اجتماعی، جدایی میتواند خسارتها و محدودیتهای اقتصادی بیشتری برای زن ایجاد کند.
تفاوت فرصتهای اقتصادی زن و مرد
در بسیاری از جوامع، فرصتهای شغلی پردرآمد و امکان دستیابی به منابع اقتصادی برای زنان و مردان کاملاً برابر نیست. ممکن است زن در طول زندگی مشترک بخشی از فرصتهای شغلی، تحصیلی یا اقتصادی خود را صرف مراقبت از خانواده و فرزندان کرده باشد.
در صورت جدایی، این وضعیت میتواند او را با آسیب اقتصادی بیشتری روبهرو کند.
تفاوت امکان ازدواج مجدد
در بعضی بافتهای فرهنگی و اجتماعی، مردان برای ازدواج مجدد از امکان بیشتری برخوردارند؛ درحالیکه ممکن است زنان پس از جدایی، بهویژه با افزایش سن، برای انتخاب همسر جدید با محدودیتهای بیشتری مواجه شوند.
براساس نگاه منبع، مجموعه این عوامل باعث میشود زن در صورت جدایی بیشتر در معرض از دست دادن پشتوانهها و فرصتهای زندگی قرار بگیرد. مهریه میتواند تا حدی نقش پشتوانه مالی و تأمینکننده آینده او را داشته باشد.
نقش مهریه در پایداری ازدواج
مطابق قانون، زن بهمحض وقوع عقد مالک مهریه میشود و با توجه به شرایط تعیینشده برای پرداخت، حق مطالبه آن را دارد. بااینحال، مهریه در بسیاری از ازدواجها بهصورت دینی بر عهده مرد باقی میماند.
از این منظر، مهریه هم میتواند اندوختهای برای آینده زن باشد و هم در برخی موارد بهعنوان عاملی بازدارنده در برابر تصمیمهای شتابزده برای جدایی عمل کند.
البته این کارکرد در همه ازدواجها به یک شکل دیده نمیشود و استثناهای متعددی دارد. مبلغ مهریه بهتنهایی نمیتواند سلامت، تعهد یا پایداری یک زندگی مشترک را تضمین کند.
چهار کارکرد اصلی مهریه
براساس مطالب مطرحشده میتوان فلسفه و کارکرد مهریه را در چهار مورد خلاصه کرد:
۱. مهریه تجلی فطرت و طبیعت است
هدیه دادن به فرد محبوب برای نشان دادن محبت و دلبستگی، رفتاری طبیعی است. معمولاً فردی که برای شکلگیری رابطه پیشقدم میشود، هدیهای را به نشانه علاقه و جدیت خود تقدیم میکند.
رفتارهایی شبیه به تقدیم هدیه برای جلب جنس مقابل در بعضی جانوران نیز مشاهده میشود. برای مثال، چلچله دریایی با تقدیم ماهی به جنس ماده نزدیک میشود و پذیرفتن ماهی میتواند نشانه پذیرش جفت باشد.
۲. مهریه نمادی از عشق و جذب است
در نگاه سنتی مطرحشده در منبع، مرد مظهر طلب، عشق و تقاضا و زن مظهر محبوب و معشوق بودن است. مهریه نیز از سوی مرد بهعنوان نشانهای از عشق و محبت ویژه به زن تقدیم میشود.
در این نگاه، مهریه از هدیههای معمولی فراتر میرود و نشانهای از جدیت مرد در پذیرش پیوند ازدواج است.
۳. مهریه میتواند به بقای خانواده کمک کند
برخی مردان ممکن است بدون دلیل موجه و بر اثر تمایلات زودگذر، همسر خود را ترک کنند و به دنبال ازدواج دیگری باشند. تعهد مالی ناشی از مهریه میتواند در بعضی موارد مانعی در برابر چنین تصمیمهای شتابزدهای باشد.
البته پایداری خانواده فقط با مهریه به وجود نمیآید و به عواملی مانند انتخاب آگاهانه، مسئولیتپذیری، محبت، مهارت ارتباطی و توانایی حل تعارض نیز وابسته است.
۴. مهریه میتواند به تعادل اقتصادی کمک کند
حتی اگر زن استقلال مالی داشته باشد، ممکن است در صورت جدایی با محدودیتها یا آسیبهای اقتصادی بیشتری مواجه شود. مهریه میتواند برای او نوعی احساس امنیت اقتصادی و پشتوانه مالی ایجاد کند.
این پشتوانه زمانی کارکرد واقعیتری خواهد داشت که مقدار و شرایط پرداخت مهریه با آگاهی، توافق و توجه به توان مالی طرفین تعیین شود.
پرسشهای متداول درباره تاریخچه و فلسفه مهریه
آیا مهریه از ابداعات اسلام است؟
خیر. انواعی از تعهد مالی، هدیه یا مال مرتبط با ازدواج پیش از اسلام نیز در تمدنهایی مانند بابل، ایران، روم و یونان و در بعضی ادیان وجود داشته است. اسلام این رسم را پذیرفت و مالکیت و جایگاه آن را اصلاح کرد.
آیا مهریه قیمت زن محسوب میشود؟
خیر. در نگاه اسلامی، مهریه بهای زن یا مبلغ خرید اختیار او نیست؛ بلکه هدیه و حقی مالی است که مستقیماً به خود زن تعلق دارد.
اگر در عقد دائم مهریه مشخص نشود، عقد باطل است؟
خیر. مطابق قانون مدنی، تعیین نشدن مهریه در عقد دائم لزوماً باعث بطلان نکاح نمیشود. بااینحال، در عقد موقت مشخص بودن مهریه شرط صحت عقد است.
آیا زن بلافاصله پس از عقد مالک مهریه میشود؟
مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، زن بهمحض وقوع عقد مالک مهر میشود؛ اما نحوه و زمان مطالبه آن میتواند به نوع مهریه و شرایط توافقشده در عقد وابسته باشد.
آیا مهریه میتواند مانع طلاق شود؟
مهریه ممکن است در برخی موارد از تصمیمهای عجولانه برای جدایی جلوگیری کند؛ اما بهتنهایی ضامن دوام ازدواج نیست. سلامت رابطه به عوامل متعدد عاطفی، اخلاقی، اقتصادی و ارتباطی بستگی دارد.
چه میزان مهریهای مناسب است؟
این مقاله مبلغ مشخصی برای مهریه تعیین نمیکند. مقدار مهریه باید با توافق طرفین، شناخت شرایط زندگی، توان مالی و آگاهی از آثار حقوقی آن مشخص شود.
جمعبندی
مهریه پیش از اسلام نیز در فرهنگها، تمدنها و ادیان مختلف وجود داشته است؛ اما شکل و مالکیت آن همیشه به نفع زن نبود. اسلام ضمن پذیرفتن اصل مهریه، رسوم ناعادلانه پیرامون آن را اصلاح کرد و مهریه را بهعنوان هدیه و حق مالی مستقل زن به رسمیت شناخت.
در نگاه مطرحشده در این مقاله، مهریه میتواند نشانه محبت و جدیت در ازدواج، پشتوانه اقتصادی زن و عاملی برای جلوگیری از بعضی تصمیمهای شتابزده در زمینه جدایی باشد. بااینحال، مهریه قیمت زن نیست و مبلغ آن نیز ارزش انسانی یا اجتماعی زن را تعیین نمیکند.
گفتوگو درباره مهریه بهتر است پیش از ازدواج با شفافیت، واقعبینی و بدون فشار خانوادهها انجام شود. برای بررسی ابعاد عاطفی و ارتباطی این گفتوگو میتوانید از مشاوران پیش از ازدواج آیه کمک بگیرید. برای دریافت نظر حقوقی متناسب با شرایط خود نیز باید با وکیل یا کارشناس حقوق خانواده مشورت کنید.
منبع اصلی: مجموعه چهارجلدی «راهنمای نامزدی»، به قلم دکتر هراتیان