نامزدی و عقد | تعاریف و تفاوتها
نامزدی در عرفهای مختلف تعریف یکسانی ندارد. گاهی منظور از نامزدی، **فاصله میان خواستگاری و عقد** و نوعی وعده برای ازدواج در آینده است؛ گاهی به **فاصله میان عقد و عروسی** گفته میشود و در برخی برداشتها نیز از توافق اولیه دو خانواده تا مراسم عروسی را دوران نامزدی میدانند. در فاصله آشنایی و ازدواج، دختر و پسر میتوانند با روحیات، ویژگیها، اخلاق و رفتارهای یکدیگر بیشتر آشنا شوند و درباره موضوعات مهم به توافق برسند. با این حال، هرکدام از تعریفهای نامزدی پیامدها و آسیبهای خاص خود را دارند که در این مقاله بررسی میشوند.
نامزدی در عرفهای مختلف معانی متفاوتی دارد. در یک تعریف، نامزدی قراردادی میان دو نفر است که با هدف ازدواج در آینده شکل میگیرد و هنوز عقدی میان آنها جاری نشده است. در تعریف دیگر، نامزدی به فاصله میان عقد و عروسی گفته میشود.
به همین دلیل، وقتی از «دوران نامزدی» صحبت میکنیم، ابتدا باید روشن شود منظور دقیقاً کدام دوره است.
نامزدی همیشه به معنای عقد نیست و تعریف آن در عرف، خانوادهها و حتی متون حقوقی میتواند متفاوت باشد.
نامزدی چیست؟
در برخی عرفها، نامزدی قراردادی میان دو نفر است که به منظور ازدواج در آینده شکل میگیرد.
گاهی به دلیل آماده نبودن یکی از طرفین برای ازدواج، نیاز به شناخت بیشتر یا دلایل دیگر، عقد ازدواج هنوز جاری نمیشود و دختر و پسر با یکدیگر نامزد میشوند.
در فاصله میان خواستگاری و عقد، دو طرف میتوانند تا حدودی با:
- روحیات یکدیگر
- ویژگیهای شخصیتی
- اخلاق
- رفتارها
- و دیدگاههای یکدیگر
آشنا شوند و درباره بسیاری از مسائل به توافق برسند.
گاهی نیز این توافق شکل نمیگیرد و دو طرف با صلاحدید یکدیگر یا بهصورت یکطرفه نامزدی را به هم میزنند.
در عرف رایج، پس از مراسم خواستگاری و توافق اولیه درباره ازدواج، دختر و پسر نامزد میشوند.
در برخی مراسم نامزدی صیغه عقد خوانده نمیشود و با ردوبدل کردن حلقه، لباس، شیرینی یا گل، نامزدی اعلام میشود. خانوادهها نیز توافق میکنند که در زمانی مناسب، دختر و پسر را به عقد یکدیگر درآورند.
هدف از نامزدی چیست؟
یکی از اهداف مراسم نامزدی این است که مشخص شود دختر و پسر برای ازدواج با یکدیگر در نظر گرفته شدهاند.
گاهی دختر و پسری بدون نامزدی رسمی، ماهها با یکدیگر در ارتباط و آشنایی هستند؛ در حالی که هنوز ازدواجی انجام نشده است.
طولانی شدن چنین ارتباطهایی ممکن است باعث حرفوحدیث اطرافیان شود و اگر در نهایت ازدواج شکل نگیرد، مشکلات دیگری نیز ایجاد کند.
از سوی دیگر، طولانی شدن آشنایی میتواند خاطرات و دلبستگیهایی ایجاد کند که بهسادگی فراموش نشوند.
حتی ممکن است فرد پس از ورود شخص دیگری به زندگیاش نیز دائماً رابطه جدید را با رابطه قبلی مقایسه کند.
طولانی شدن یک رابطه عاطفی بدون روشن بودن تکلیف ازدواج میتواند دلبستگی و تصمیمگیری بعدی را دشوارتر کند.
آیا در اسلام دورهای به نام نامزدی وجود دارد؟
در این نگاه، در اسلام دوره مستقلی با عنوان «نامزدی» تعریف نشده است.
میتوان فاصله کوتاهی را که برای:
- معارفه
- خواستگاری
- تحقیق
- و شناخت اولیه
صرف میشود، نامزدی دانست؛ دورهای که با توجه به شرایط و بدون سختگیری افراطی، در صورت رسیدن به نتیجه مناسب، به عقد شرعی منتهی میشود.
سه تعریف رایج از دوران نامزدی
۱. نامزدی به معنای وعده ازدواج
برخی نامزدی را «وعده ازدواج» میدانند.
در این تعریف، نامزدی توافقی شفاهی است که با پذیرفتن درخواست ازدواج پسر از سوی دختر آغاز میشود و دو طرف بدون جاری شدن صیغه محرمیت توافق میکنند که در آینده با یکدیگر ازدواج کنند.
در این دوره، تعهد موجود بیشتر جنبه عاطفی دارد و هنوز رابطه زوجیت شکل نگرفته است.
دختر و پسر با قصد ازدواج با یکدیگر ارتباط پیدا میکنند و آشنا میشوند؛ اما این به معنای آن نیست که حتماً در پایان این آشنایی ازدواج انجام شود.
بنابراین در این تعریف:
دوران نامزدی با وعده رسمی یا غیررسمی ازدواج آغاز میشود و با عقد پایان مییابد.
در نتیجه، نامزدی و دوران عقد دو دوره جدا از یکدیگر هستند.
آسیبهای نامزدی به معنای وعده ازدواج
این نوع نامزدی ممکن است با چند مسئله همراه شود.
تعارض میان علاقه و نبود تعهد
ممکن است به دلیل نبود تعهد قطعی، نوعی تعارض روانی و عاطفی، بهویژه برای دختر، ایجاد شود.
در این مدت ممکن است میان دختر و پسر علاقه شکل بگیرد؛ اما وعده ازدواج همچنان در حد یک توافق عاطفی باقی بماند.
فرد ممکن است دائماً نگران باشد:
«در نهایت تصمیم طرف مقابل چه خواهد بود؟»
ترکیب علاقه عاطفی با این اضطراب میتواند احساسی ناخوشایند ایجاد کند و حتی اگر در نهایت رابطه به ازدواج منتهی شود، اثر خود را بر رابطه باقی بگذارد.
محدودیتهای شرعی رابطه پیش از عقد
در متن تأکید شده است که اسلام دیدار دختر و پسری را که قصد ازدواج دارند، بهطور مطلق منع نکرده است؛ اما این ارتباط باید با رعایت حدود شرعی در نگاه، تماس بدنی و با هدف شناخت انجام شود.
اگر ارتباط دختر و پسر پیش از جاری شدن عقد موقت یا دائم از حالت شناختی خارج شود و به رابطه عاطفی شدید یا شهوانی تبدیل شود، از نظر شرعی در معرض اشکال قرار میگیرد و در متن از منظر روانشناختی نیز آسیبزا دانسته شده است.
دلبستگی یکطرفه
یکی دیگر از آسیبها زمانی رخ میدهد که یک نفر دلبستگی عاطفی پیدا کند، اما طرف مقابل دیگر تمایلی به ازدواج نداشته باشد.
در چنین شرایطی، فرد ممکن است با آسیبهای عاطفی دیرپاتری روبهرو شود.
۲. نامزدی به معنای فاصله میان عقد و عروسی
در تعریف دوم، دوران نامزدی همان فاصله میان عقد و عروسی است.
یعنی عقد انجام شده است؛ یا اگر دو طرف هنوز برای عقد دائم آمادگی ندارند، ممکن است تا زمان فراهم شدن شرایط عقد دائم، عقد موقت انجام شود.
در این تعریف، دوره قبل از عقد «دوره آشنایی» محسوب میشود.
افرادی که روابط دختر و پسر خارج از چارچوب شرعی و عرفی را حتی با هدف ازدواج مناسب نمیدانند، معمولاً نامزدی را با این معنا میپذیرند.
در میان این گروه، اعلام نامزدی در مراسمهایی مانند:
- بلهبرون
- مراسم نامزدی
اغلب همراه با عقد موقت یا دائم است.
در این تعریف، دو طرف برای ازدواج به یکدیگر متعهد شدهاند.
۳. نامزدی به معنای فاصله میان توافق اولیه تا عروسی
برخی دیگر، نامزدی را از زمان توافق اولیه دو طرف تا مراسم عروسی در نظر میگیرند.
در این تعریف، ممکن است در ابتدای مسیر هنوز درخواست رسمی ازدواج یا پذیرش قطعی نیز رخ نداده باشد.
تا پیش از آشنایی و عقد، تعهد قطعی برای ازدواج وجود ندارد؛ اما دستکم خانوادهها از ارتباط و توافق طرفین اطلاع دارند، هرچند ممکن است این آگاهی از همان ابتدای رابطه وجود نداشته باشد.
آسیبهایی که درباره تعریف اول گفته شد، میتواند درباره این نوع نامزدی نیز مطرح باشد.
صحیحترین تعریف نامزدی کدام است؟
در متن، از میان سه تعریف مطرحشده، تعریف دوم انتخاب شده است؛ یعنی:
دوران نامزدی، فاصله میان عقد و آغاز زندگی مشترک و عروسی است.
البته این تعریف نیز میتواند آسیبی داشته باشد و آن، کوتاه شدن بیش از حد دوره آشنایی و ایجاد تعهد زودهنگام است.
برای کاهش این آسیب لازم است پیش از ایجاد تعهد، شناخت مناسبی شکل گرفته باشد.
راههای پیشنهادی در متن عبارتاند از:
- گفتوگوهای منسجم و هدفمند
- تحقیق میدانی
- بررسی ویژگیهای فردی و خانوادگی
- سنجش تناسب دو طرف
- استفاده از مشاوره تخصصی پیش از ازدواج
به این ترتیب میتوان احتمال متعهد شدن زودهنگام و بدون شناخت کافی را کاهش داد.
تفاوت نامزدی و عقد چیست؟
تفاوت نامزدی و عقد بستگی به تعریفی دارد که از نامزدی استفاده میکنیم.
اگر نامزدی را وعده ازدواج بدانیم، هنوز عقد نکاحی صورت نگرفته است و رابطه زوجیت ایجاد نشده است.
اما اگر نامزدی را فاصله میان عقد و عروسی تعریف کنیم، دختر و پسر از نظر شرعی و حقوقی زن و شوهر هستند و تنها زندگی مستقل مشترک خود را آغاز نکردهاند.
به همین دلیل، هنگام صحبت درباره «نامزدی» بهتر است ابتدا مشخص شود منظور:
قبل از عقد است یا بعد از عقد؟
تعریف نامزدی در قانون مدنی
قانون مدنی ایران نیز به موضوع نامزدی پرداخته است.
در متن اشاره شده است که قواعد مربوط به نامزدی در مواد ۱۰۳۵ تا ۱۰۴۰ قانون مدنی آمده و مواد ۱۰۳۶ و ۱۰۳۹ در اصلاحات سال ۱۳۶۱ حذف شدهاند.
در قانون مدنی تعریف مستقیمی برای نامزدی ارائه نشده است؛ اما در برخی منابع حقوق خانواده، نامزدی چنین تعریف شده است:
«نامزدی یا وعده ازدواج قراردادی میان دو نفر است که به منظور ازدواج در آینده بسته میشود.»
بر اساس این نگاه، نامزدی صرفاً یک تعهد اخلاقی تلقی نمیشود، بلکه میتواند آثار حقوقی خاص خود را نیز داشته باشد.
ماده ۱۰۳۵ قانون مدنی درباره نامزدی چه میگوید؟
در ماده ۱۰۳۵ قانون مدنی آمده است:
«وعده ازدواج ایجاد علقه زوجیت نمیکند؛ اگرچه تمام یا قسمتی از مهریه که بین طرفین برای موقع ازدواج مقرر گردیده، پرداخته شده باشد. بنابراین هر یک از زن و مرد مادام که عقد نکاح جاری نشده، میتوانند از ازدواج امتناع کنند و طرف دیگر نمیتواند به هیچ وجه او را مجبور به ازدواج کند.»
بر این اساس، تا زمانی که عقد نکاح جاری نشده باشد، وعده ازدواج بهتنهایی باعث ایجاد رابطه زوجیت نمیشود.
بنابراین در تعریف حقوقی مورد اشاره در متن، قانون مدنی به تعریف اول نامزدی، یعنی وعده ازدواج پیش از عقد نزدیکتر است.
آیا نامزدی الزام به ازدواج ایجاد میکند؟
براساس تعریف اول و ماده قانونی بیانشده، تا پیش از جاری شدن عقد نکاح، صرف وعده ازدواج به معنای ایجاد زوجیت نیست.
بنابراین دختر یا پسر میتوانند پیش از عقد از ازدواج منصرف شوند و صرف وعده نامزدی به معنای الزام قطعی به ازدواج نیست.
این نکته یکی از تفاوتهای مهم نامزدی پیش از عقد با دوران عقد است.
جمعبندی؛ بالاخره نامزدی چیست؟
«نامزدی» اصطلاحی است که در عرف با چند معنای متفاوت استفاده میشود:
- وعده ازدواج پیش از عقد
- فاصله میان عقد و عروسی
- فاصله میان توافق اولیه تا عروسی
به همین دلیل، بسیاری از اختلافها درباره دوران نامزدی از اینجا شروع میشود که افراد درباره دو تعریف متفاوت صحبت میکنند.
در متن، تعریف دوم یعنی فاصله میان عقد و عروسی بهعنوان تعریف مناسبتر انتخاب شده است؛ به شرط آنکه پیش از عقد، دوره شناخت بهاندازه کافی جدی گرفته شود.
پیش از ورود به دوران نامزدی، مهمتر از نام این دوره آن است که دو نفر بدانند در چه مرحلهای از رابطه قرار دارند، چه میزان تعهدی ایجاد شده و هنوز چه چیزهایی باید درباره یکدیگر بشناسند.