نفقه در دوران نامزدی | همسر یا پدر؟
نفقه، مسئولیت مالی شوهر برای تأمین نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن است. اما درباره **نفقه در دوران نامزدی و عقد** باید میان دو حالت تفاوت گذاشت: اگر هنوز عقد شرعی انجام نشده باشد، نفقهای به دختر تعلق نمیگیرد؛ اما اگر عقد دائم واقع شده و هنوز عروسی انجام نشده باشد، درباره وجوب نفقه میان فقها دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. قانون مدنی نیز با وقوع صحیح نکاح، حقوق و تکالیف زوجین را برقرار میداند.
نفقه نوعی مسئولیت مالی برای شوهر است و بهطور کلی هزینههای متعارف زندگی زن را در بر میگیرد. درباره نفقه در دوران نامزدی و عقد، ابتدا باید مشخص شود که منظور از نامزدی، صرفاً توافق برای ازدواج است یا عقد دائم شرعی نیز انجام شده است؛ زیرا حکم این دو وضعیت یکسان نیست.
نفقه چیست و چه مواردی را شامل میشود؟
نفقه نوعی مسئولیت مالی برای شوهر است؛ یعنی باید هزینه زندگی زن را پس از عقد ازدواج تأمین کند.
ماده ۱۱۰۷ اصلاحی سال ۱۳۸۱ قانون مدنی، نفقه را اینگونه تعریف میکند:
نفقه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن؛ از قبیل مسکن، لباس، غذا، اثاث منزل، هزینههای درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض.
پیش از اصلاح این ماده، نفقه به مواردی مانند مسکن، لباس، غذا، اثاث منزل و خادم محدود شده بود و نیازهای دارویی و بهداشتی در آن تصریح نشده بود.
پس از اصلاح ماده ۱۱۰۷، نفقه زن نیازهایی را که برای یک زندگی متعارف لازم است نیز در بر میگیرد.
بنابراین اگر زن بیمار شود، حتی اگر درمان او هزینه زیادی داشته باشد، براساس متن، شوهر موظف به پرداخت آن است.
آیا نفقه فقط شامل مواردی است که در قانون نام برده شدهاند؟
اگرچه در ماده ۱۱۰۷ تنها به ذکر برخی موارد بسنده شده است، این موارد از باب نمونهاند و به معنای محدود شدن نفقه به همان موارد نیستند.
محصور کردن نفقه در چند مورد مشخص، با مصلحت خانواده، عرف و شرایط زندگی سازگار نیست.
بهطور کلی، هر آنچه براساس عرف و متناسب با وضعیت زن، نیاز زندگی او محسوب شود، میتواند در قلمرو نفقه قرار بگیرد.
در فقه امامیه نیز نظر مشهور با استناد به آیه:
﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾
یعنی «با زنان به نیکویی رفتار کنید»، رعایت وضعیت و شرایط زن را با معیار «معروف» ملاک تعیین نفقه قرار داده است.
میزان نفقه براساس وضعیت زن تعیین میشود یا مرد؟
نکته مهم دیگر در ماده مذکور این است که وضعیت و احتیاجات متعارف زن ملاک ارزیابی نفقه است، نه صرفاً وضعیت مرد.
بنابراین اگر زن از خانوادهای متمکن باشد، شوهر باید وسایل زندگی او را متناسب با شأن، وضعیت اجتماعی و خانوادگی او فراهم کند.
برای تعیین وضعیت و محتوای نفقه، رجوع به عرف اهمیت دارد.
در صورت اختلاف درباره مقدار نفقه، محاسبه میزان آن بر مبنای مواردی مانند:
- شئونات خانوادگی زن
- عرف
- عادتهای ساکنان هر منطقه
- وضعیت مالی مرد
بر عهده دادگاه خانواده خواهد بود.
آیا در دوران نامزدی نفقه به دختر تعلق میگیرد؟
برای پاسخ به این سؤال باید مشخص شود منظور از «نامزدی» چیست.
نامزدی بدون عقد
اگر منظور از نامزدی زمانی باشد که دختر و پسر فقط درباره ازدواج گفتوگو کردهاند و توافق دارند در آینده با یکدیگر ازدواج کنند، اما هنوز صیغه عقد میان آنها جاری نشده است، هیچگونه نفقهای به دختر تعلق نمیگیرد.
حتی اگر حلقه یا انگشتری نیز به رسم نامزدی داده شده باشد، تا زمانی که عقد واقع نشده، رابطه زوجیت شکل نگرفته است.
نامزدی بعد از عقد دائم
اما اگر عقد دائم شرعی میان دختر و پسر واقع شده باشد و هنوز دختر به خانه شوهر نرفته باشد، درباره وجوب نفقه بر مرد میان فقها اختلافنظر وجود دارد.
منشأ این اختلاف، رابطه میان تمکین و نفقه است.
دو دیدگاه فقهی درباره نفقه در دوران عقد
در این زمینه، دو نظریه مطرح شده است.
دیدگاه اول: نفقه با عقد دائم واجب میشود
براساس این نظر، نفقه مانند مهریه بهصرف عقد واجب میشود و تمکین، شرط اصل وجوب نفقه نیست.
تنها ناشزه بودن زن میتواند مانع پرداخت نفقه شود.
به عبارت دیگر، همین که زن برای ایفای وظایف زناشویی آمادگی داشته باشد، مستحق نفقه خواهد بود و اگر بدون دلیل از وظایفی که قانوناً بر عهده اوست امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود.
براساس این دیدگاه، فلسفه تعیین نفقه برای زن، استحکام خانواده و حمایت از زندگی مشترک است.
زن در صورتی مستحق نفقه است که بدون دلیل از وظایف زناشویی امتناع نکند.
دیدگاه دوم: نفقه با تمکین کامل واجب میشود
براساس دیدگاه دوم، نفقه به مجرد عقد واجب نمیشود، بلکه با تمکین کامل واجب خواهد شد.
در این دیدگاه، زمانی نفقه بر مرد واجب است که زن در برابر مرد تمکین کامل داشته باشد.
بر این اساس، اگر دختری عقد کرده باشد ولی هنوز به خانه شوهر نرفته و زفاف، یعنی رابطه کامل جنسی، انجام نشده باشد، نفقه او بر مرد واجب نیست؛ زیرا تمکین کامل صورت نگرفته است.
در متن آمده است که این نظریه در میان فقها طرفداران بیشتری دارد.
نظر برخی مراجع درباره نفقه در دوران عقد
در متن منبع، دیدگاه برخی مراجع تقلید نیز درباره نفقه در دوران عقد مطرح شده است.
دیدگاه آیات عظام خامنهای، صافی گلپایگانی، مکارم شیرازی و نوری همدانی
براساس متن:
اگر زن در دوران عقد تمکین داشته باشد، نفقه او بر شوهر واجب است.
دیدگاه آیتالله وحید خراسانی
در متن آمده است که در فرضی که عقد دائم شرعی میان دختر و پسر واقع شده، اما هنوز دختر به خانه شوهر نرفته است، نفقه بر عهده شوهر نیست.
دیدگاه آیتالله سیستانی
براساس متن:
اگر در شهری که زوج در آن زندگی میکنند، متعارف باشد که نفقه دختر در دوران عقد را خانواده او میپردازد، چیزی بر عهده شوهر نیست؛ در غیر این صورت پرداخت نفقه وظیفه شوهر است.
دیدگاه مرحوم آیتالله خویی
مرحوم آیتالله خویی در این زمینه میفرماید که در فاصله میان عقد و زفاف، نفقه زوجه بر شوهر واجب نیست و ارتکاز عرفی، قرینهای بر اسقاط نفقه در این مدت است.
اگر زن آماده تمکین باشد، تکلیف نفقه چیست؟
اگر پذیرفته شود که تمکین شرط نفقه است و زن حاضر باشد به خانه شوهر برود و از نظر وظایف زوجیت تمکین کند، پرداخت نفقه واجب خواهد بود.
در غیر این صورت، حق نفقه او ساقط میشود.
در متن آمده است که حضرت امام، مانع نفقه را نشوز میداند.
به دلیل وجود این اختلافنظرهای فقهی، لازم است هر فرد براساس فتوای مرجع تقلید خود عمل کند.
درباره نفقه در فاصله عقد تا عروسی، اختلاف فقهی وجود دارد و نمیتوان یک حکم فقهی واحد را به همه افراد تعمیم داد.
آیا نفقه پرداختنشده دوران عقد بعداً قابل مطالبه است؟
اگر زن نفقه خود را مطالبه کند و مرد در این مدت آن را نپردازد، براساس فتوای فقهایی که نفقه را در این شرایط بر عهده شوهر میدانند، زن میتواند در آینده نفقه پرداختنشده این دوران را مطالبه کند.
قانون مدنی درباره حقوق زن و شوهر در دوران عقد چه میگوید؟
از دیدگاه قانون مدنی، زن و شوهر پس از وقوع عقد، حقوق و تکالیفی مشابه دوران پس از عروسی پیدا میکنند.
ماده ۱۱۰۲ قانون مدنی بیان میکند:
«همین که نکاح بهطور صحت واقع شد، روابط زوجیت بین دو طرف موجود و حقوق و تکالیف زوجین در مقابل همدیگر برقرار میشود.»
منظور از نکاح در این ماده، عقد است.
بنابراین با وقوع عقد صحیح میان زن و شوهر، حقوق و تکالیف آنان نسبت به یکدیگر برقرار میشود و دو طرف ملزم به رعایت آنها خواهند بود.
آیا قبل از عروسی زن و شوهر از یکدیگر ارث میبرند؟
یکی از آثاری که با وقوع عقد ایجاد میشود، حق ارث است.
اگر پس از وقوع عقد و پیش از برگزاری عروسی، یکی از زوجین فوت کند، همسر او از وی ارث خواهد برد.
بنابراین بسیاری از آثار حقوقی زوجیت، وابسته به برگزاری مراسم عروسی یا رفتن زن به خانه شوهر نیستند، بلکه از زمان عقد ایجاد میشوند.
رابطه مهریه، تمکین و نفقه در دوران عقد
مهریه و تمکین نیز از حقوق و تکالیف زن و شوهر هستند که با وقوع عقد مطرح میشوند.
ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی بیان میکند:
«در عقد دائم، نفقه زن به عهده شوهر است.»
این موضوع در کنار ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی مطرح میشود که براساس آن:
هرگاه زن بدون مانع مورد قبول شرع و قانون، از ادای وظایف همسری امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود.
بنابراین در بررسی نفقه دوران عقد، علاوه بر اصل وقوع عقد دائم، مسئله تمکین و وجود یا نبود مانع مورد قبول شرع و قانون نیز اهمیت دارد.
جمعبندی نفقه در دوران عقد و نامزدی
برای فهم حکم نفقه در دوران نامزدی، ابتدا باید بین نامزدی پیش از عقد و دوران عقد پیش از عروسی تفاوت گذاشت.
اگر هنوز عقدی انجام نشده باشد، نفقهای به دختر تعلق نمیگیرد.
اما اگر عقد دائم صورت گرفته باشد، اصل حقوق و تکالیف زوجیت برقرار میشود. در عین حال، درباره رابطه میان تمکین و وجوب نفقه در فاصله عقد تا عروسی، میان فقها دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
از نگاه قانون مدنی نیز وقوع صحیح نکاح، آغاز رابطه زوجیت و حقوق و تکالیف متقابل زن و شوهر است و در عقد دائم، نفقه زن بر عهده شوهر قرار میگیرد؛ در کنار این موضوع، امتناع بدون مانع مورد قبول شرع و قانون از وظایف همسری نیز بر استحقاق نفقه اثر دارد.
منبع: مجموعه ۴ جلدی راهنمای نامزدی، به قلم دکتر هراتیان