انواع مهریه را بشناسید
مهریه در فقه و قانون مدنی انواع مختلفی دارد که **مهرالمسمی، مهرالسنه، مهرالمثل و مهرالمتعه** از مهمترین آنها هستند. تفاوت این انواع به نحوه تعیین مهریه، شرایط عقد، وضعیت زوجین و برخی شرایط پس از عقد مربوط میشود. در این مقاله، انواع مهریه و همچنین جایگاه آن در قرآن کریم، فقه و قانون مدنی توضیح داده شده است.
مهریه در فقه و قانون مدنی شکلهای مختلفی دارد و بسته به نحوه تعیین آن، شرایط عقد و وضعیت زوجین، ممکن است عنوان متفاوتی پیدا کند. مهرالمسمی، مهرالسنه، مهرالمثل و مهرالمتعه از انواع مهریه هستند که هرکدام تعریف و شرایط خاص خود را دارند. در ادامه، این انواع و همچنین جایگاه مهریه در قرآن کریم، فقه و قانون مدنی بررسی میشود.
انواع مهریه کداماند؟
مهریه را میتوان براساس شرایط تعیین آن به چند نوع تقسیم کرد.
۱. مهرالمسمی چیست؟
مَهرُالمسمی مهریهای است که میزان آن هنگام عقد نکاح معین شده و از آن نام برده شده است.
در مهرالمسمی، اختیار تعیین مهریه ممکن است به دختر، پسر یا شخص سومی که مورد رضایت طرفین است سپرده شود و تعیین آن منوط به تراضی طرفین یا رضایت شخص سوم باشد.
در مهرالمسمی، مقدار مهریه هنگام عقد نکاح مشخص میشود.
۲. مهرالسنه یا مهر محمدی چیست؟
مهرُالسُّنَّه یا مهر محمدی به مهریهای گفته میشود که اگر مرد، زن را طبق سنت پیامبر تزویج کند، میزان آن پانصد درهم است؛ مهریهای که پیامبر اسلام برای همسران و دختران خود، از جمله حضرت زهرا، قرار میداد.
در شرح لمعه، قیمت پانصد درهم، پنجاه دینار تعیین شده است. در منابع دیگر نیز آمده است که دینار برابر با یک مثقال شرعی طلاست.
علت آنکه این مبلغ را «مهرالسنه» میگویند، این است که رسول خدا این میزان را مهریه زنان و دختر خود قرار داده است.
تعیین مهرالسنه برای مهریه مستحب است.
۳. مهرالمثل چیست؟
مهرالمثل یعنی مهریهای مانند مهریه زنانی که از لحاظ سن، زیبایی، تحصیلات، موقعیت خانوادگی و اجتماعی و همچنین مقتضیات زمان و مکان، همشأن و همردیف زن هستند.
در زبان حقوقی، مهرالمثل مهری است که مقدار آن با رعایت حال زن از حیث شرافت و دیگر صفات و وضعیت او نسبت به اقران و اقارب او و همچنین معمول محل و موارد مشابه در نظر گرفته میشود.
در تعیین مهرالمثل، شرایط و موقعیت زن و زنان همشأن او مورد توجه قرار میگیرد.
۴. مهرالمتعه چیست؟
مهرالمتعه در ماده ۱۰۹۳ قانون مدنی آمده است.
هرگاه مهر در عقد ذکر نشده باشد و شوهر قبل از نزدیکی و تعیین مهر، زن خود را طلاق دهد، زن مستحق مهرالمتعه است و اگر بعد از آن طلاق دهد، مستحق مهرالمثل خواهد بود.
در تعیین میزان مهرالمتعه، برخلاف مهرالمثل، استطاعت مرد در نظر گرفته میشود.
بنابراین یکی از تفاوتهای مهم مهرالمثل و مهرالمتعه در معیاری است که برای تعیین میزان آنها مورد توجه قرار میگیرد.
مهریه در قرآن کریم چه جایگاهی دارد؟
همانگونه که بیان شد، اسلام مهریه را ابداع نکرد؛ بلکه مهریه را به حالت فطری آن بازگرداند.
قرآن کریم در این آیه میفرماید:
«وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَىءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا»
در این آیه به سه نکته اساسی اشاره شده است.
۱. مهریه بهعنوان «صدقه» یاد شده است
قرآن مهریه را با نام «صَدُقَة» یاد کرده است، نه با نام مهر.
«صدقة» از ماده صدق است و به مهریه از آن جهت «صداق» یا «صدقه» میگویند که نشانه راستین بودن علاقه مرد است.
۲. مهریه به خود زن تعلق دارد
با ملحق کردن ضمیر «هُنَّ» به این کلمه، بیان شده است که مهریه به خود زن تعلق دارد، نه به پدر و مادر او.
مهریه مزد بزرگ کردن، شیر دادن یا تأمین هزینههای زن از سوی خانواده او نیست.
۳. مهریه بهعنوان هدیه و پیشکش معرفی شده است
با کلمه «نحله» تصریح شده است که مهریه عنوانی جز تقدیم، پیشکش، عطیه و هدیه ندارد.
براساس این بیان، مهریه متعلق به خود زن است و در قرآن با مفاهیمی مانند صداق، نحله و پیشکش مطرح شده است.
فلسفه مهریه در نگاه اسلامی چیست؟
مهریه یکی از نمونههایی است که زن و مرد با استعدادهای نامتشابهی آفریده شدهاند و قانون خلقت از لحاظ حقوق فطری و طبیعی، سندهای نامتشابهی به دست آنها داده است.
اسلام در عین اینکه به زن استقلال اقتصادی در مقابل شوهر داده و برای شوهر هیچ حقی در مال، کار و معاملات زن قرار نداده است، آیین مهریه را منسوخ نکرده است.
این موضوع میرساند که مهریه از نظر اسلام به این دلیل نیست که مرد بعدها از وجود زن بهره اقتصادی ببرد یا نیروی بدنی او را استثمار کند.
بنابراین، اسلام فلسفه مخصوص به خود درباره مهریه دارد و این مهریه و فلسفه آن را نباید با دیگر فلسفههای مهریه اشتباه گرفت و ایرادهایی را که بر آن نظامها وارد است، بر این نظام نیز وارد دانست.
مهریه در فقه و قانون مدنی چگونه تعریف میشود؟
مهر نوعی الزام قانونی است که بر مرد تحمیل میشود و فقط زوجین میتوانند هنگام بستن عقد یا پس از آن، مقدار مهر را با تراضی معین کنند.
با جاری شدن عقد ازدواج بین زن و مرد، زن حق مهری را که در ضمن عقد مشخص شده است پیدا میکند و همان زمان میتواند آن را مطالبه کند.
اما تا زمانی که زفاف انجام نگرفته و پیش از آنکه مرد با زن آمیزش کند، اگر به عللی عقد ازدواج به هم بخورد و مرد زن را طلاق دهد، زن فقط نصف مهر را حق دارد.
چنانچه زن از پیش همه مهر را گرفته باشد، باید نصف آن را برگرداند.
این حکم از قرآن مجید، روایات ائمه اطهار و فتوای فقهای عظام استفاده میشود.
چه زمانی مالکیت کامل مهریه برای زن مستقر میشود؟
براساس متن، مهریه مالی است که بهوسیله عقد ازدواج و در مقابل حق تمتع مرد، نیمی از آن بهصورت مستقر و نیمی بهصورت متزلزل به مالکیت زن درمیآید.
مالکیت کامل آن با چهار مورد مستقر میشود:
- مرتد شدن شوهر به ارتداد فطری
- مرگ شوهر
- نزدیکی
- مرگ زن، بنا بر قول مشهور
در نتیجه، مهریه از زمان عقد برای زن ایجاد میشود، اما شرایط مختلف میتواند بر نحوه استقرار کامل آن اثر بگذارد.
جمعبندی انواع مهریه
بهطور خلاصه، چهار نوع مهریه مطرحشده در این مقاله عبارتاند از:
- مهرالمسمی: مهریهای که میزان آن هنگام عقد تعیین شده است
- مهرالسنه: مهریهای به میزان پانصد درهم که براساس سنت پیامبر مطرح شده است
- مهرالمثل: مهریهای که براساس شرایط زن و زنان همشأن او تعیین میشود
- مهرالمتعه: مهریهای که در شرایط مشخص و با توجه به استطاعت مرد تعیین میشود
شناخت تفاوت این اصطلاحات میتواند به درک بهتر مباحث مربوط به مهریه در دوران پیش از ازدواج و عقد کمک کند.
منبع: مجموعه ۴ جلدی راهنمای نامزدی، به قلم دکتر هراتیان